Chương I · Mở đầu về Khoa học tự nhiên · SGK trang 22–23
Nêu được đơn vị thời gian cơ bản là giây (s), biết phút, giờ và cách đổi đơn vị; kể tên một số đồng hồ.
Giải thích vì sao phải ước lượng thời gian, chọn đúng dụng cụ, xác định sự kiện bắt đầu và kết thúc.
Thao tác theo thứ tự Reset → Start → Stop → Đọc và ghi; đọc đúng số chỉ, đơn vị và độ phân giải.
Đo thời gian một hoạt động, đo nhiều lần, so sánh ước lượng với kết quả thực đo và phát hiện thao tác sai.
Trong Hệ đơn vị đo lường hợp pháp của Việt Nam, đơn vị cơ bản của thời gian là giây, kí hiệu s. Các đơn vị thường dùng: phút (min), giờ (h), ngày, tuần, tháng, năm. Không nhầm s (giây) với m (mét) hoặc kg (khối lượng).
Đồng hồ là dụng cụ đo thời gian. Chọn dụng cụ theo mục đích và mức chính xác cần thiết: đồng hồ treo tường/đeo tay xem giờ trong ngày; đồng hồ bấm giây đo thời gian một hoạt động; đồng hồ cát đếm gần đúng một khoảng cố định; đồng hồ mặt trời cần ánh sáng Mặt Trời.
| Dụng cụ | Dùng khi nào? | Giới hạn cần lưu ý |
|---|---|---|
| Đồng hồ bấm giây | Đo chạy, thao tác thí nghiệm | Phải bấm đúng mốc bắt đầu/kết thúc |
| Đồng hồ treo tường/đeo tay | Xem giờ, hẹn giờ | Độ phân giải đôi khi không đủ đo sự kiện rất ngắn |
| Đồng hồ cát | Ước lượng khoảng thời gian định sẵn | Không thích hợp cho mọi khoảng thời gian |
| Đồng hồ mặt trời | Xác định giờ tương đối ban ngày | Cần có nắng và hiệu chỉnh phù hợp |
Ước lượng giúp chọn dụng cụ và lập kế hoạch. Kết quả thực đo có thể khác ước lượng. Nếu đo nhiều lần trong điều kiện tương tự, có thể tính trung bình để tóm tắt số liệu; mỗi số đo vẫn cần được giữ trung thực.
Cách giải: Một lần chớp mắt diễn ra rất nhanh, có thể đo bằng phần nhỏ của giây; thời gian đi học thường tính bằng phút.
Ghi nhớ: Đơn vị phụ thuộc độ dài khoảng thời gian.
Cách giải: Vì 1 phút = 60 giây nên 3 phút = 3 × 60 = 180 giây.
Ghi nhớ: Nhân 60 khi đổi từ phút sang giây.
Cách giải: 150 = 2 × 60 + 30 nên 150 giây = 2 phút 30 giây.
Ghi nhớ: Không ghi 150 s là 2,50 phút 30 giây.
Cách giải: 1,5 × 60 = 90 phút.
Ghi nhớ: Giờ và phút là hai đơn vị của cùng đại lượng thời gian.
Cách giải: Chọn đồng hồ bấm giây vì cần đo từ lúc bắt đầu đến khi về đích với độ phân giải phù hợp.
Ghi nhớ: Đồng hồ treo tường không thuận tiện khi sự kiện chỉ dài vài giây.
Cách giải: Ban đêm không có bóng do ánh sáng mặt trời nên không thể dùng đồng hồ mặt trời thông thường.
Ghi nhớ: Dụng cụ nào cũng có điều kiện sử dụng.
Cách giải: Đưa đồng hồ về 0, xác định mốc xuất phát, bấm Start khi sự kiện bắt đầu, Stop khi kết thúc, sau đó đọc số.
Ghi nhớ: Bỏ thao tác về 0 khiến phép đo mới có thể cộng cả thời gian cũ.
Cách giải: Bắt đầu lúc 08:10:05, kết thúc lúc 08:10:23; khoảng thời gian = 23 − 05 = 18 giây.
Ghi nhớ: Hai thời điểm dùng chung mốc và không vượt qua phút.
Cách giải: Màn hình 00:12.40 nghĩa là 12,40 giây nếu định dạng mm:ss.cc; phần sau dấu chấm là phần trăm giây.
Ghi nhớ: Cần đọc đúng định dạng hiển thị của thiết bị.
Cách giải: Kim chỉ đúng vạch 13,6 giây trên vòng chia 0,2 giây; ghi 13,6 s.
Ghi nhớ: Chỉ kết luận đến mức chia của đồng hồ minh họa.
Cách giải: Ba lần bấm giờ: 8,4 s; 8,6 s; 8,5 s. Trung bình = (8,4+8,6+8,5)/3 = 8,5 s.
Ghi nhớ: Sai khác giữa các lần có thể do thời điểm bấm nút và sự kiện.
Cách giải: Em ước lượng đi quanh lớp mất 20 s, bấm giờ được 23 s. Độ chênh là |23 − 20| = 3 s.
Ghi nhớ: Ước lượng không phải số đo; không sửa số đo cho giống dự đoán.
Hoạt động 01 và 03 dùng số liệu mô phỏng. Hoạt động 02 dùng thời gian trôi thực trên trình duyệt nhưng thao tác bấm chịu ảnh hưởng phản xạ người dùng; không phải đồng hồ được hiệu chuẩn.
Chọn ĐCNN và thời điểm sự kiện kết thúc, quan sát kim đồng hồ. Số chỉ mô phỏng được làm tròn về vạch chia gần nhất.
Đọc kim theo vạch chia gần nhất, sau đó đối chiếu.
Bấm Reset để đưa về 0, Start khi hoạt động bắt đầu, Stop lúc kết thúc. Hãy thử bấm sai trình tự và xem thông báo hướng dẫn.
Hãy bấm Reset để chuẩn bị lượt đo mới.
Nhập số liệu tự đo hoặc dùng bộ số liệu giả lập có sẵn (8,4; 8,6; 8,5 s) để học cách tính trung bình và so sánh.
Đây là bộ số liệu minh họa; em nên thay bằng kết quả tự đo của mình.
Phần A: 6 nhóm kiến thức × 6 câu; có giải thích sau kiểm tra. Phần B: 8 ABCD, 4 Đúng/Sai (bốn ý), 8 trả lời ngắn và 2 tự luận (rubric). Không kiểm tra kiến thức vượt lớp 6.
Sáu nhánh kiến thức: đơn vị, dụng cụ, ước lượng, bấm giờ, đọc số và xử lí kết quả.
Đồng hồ mặt trời cổ dùng bóng của vật để suy ra thời điểm trong ngày. Muốn dùng chính xác cần bố trí đúng vị trí và điều chỉnh theo địa điểm, mùa; không dùng ban đêm.
Đo một khoảng thời gian tương đối cố định khi cát chảy qua cổ hẹp. Đồng hồ cát nhỏ không thay thế đồng hồ bấm giây cho các hoạt động đòi hỏi độ chính xác cao.
Ngay cả khi đồng hồ có màn hình hiện 0,01 s, người bấm có thể bấm sớm hoặc muộn. Vì vậy cần thống nhất mốc và có thể đo lặp lại.
Trong cách chia thời gian ban đêm ở Việt Nam thời xưa, một canh tương ứng khoảng 2 giờ. Đây là đơn vị lịch sử, không dùng thay đơn vị cơ bản là giây trong phép đo khoa học.