Chương X · Trái Đất và bầu trời · SGK trang 179–182
Phân biệt được chuyển động nhìn thấy với chuyển động thực qua các ví dụ hằng ngày.
Giải thích định tính hiện tượng Mặt Trời thường mọc ở phía Đông, lặn ở phía Tây do Trái Đất tự quay từ Tây sang Đông.
Dùng mô hình quả địa cầu được chiếu sáng để giải thích sự luân phiên ngày – đêm.
Nhận biết được sao, hành tinh, vệ tinh tự nhiên, sao chổi và chòm sao; phân biệt tự phát sáng và phản xạ ánh sáng.
Yêu cầu trọng tâm SGK: giải thích sơ lược Mặt Trời mọc – lặn; nêu sao tự phát sáng và các thiên thể được nhìn thấy nhờ ánh sáng Mặt Trời. Các mô hình dưới đây là sơ đồ học tập, không biểu diễn tỉ lệ thiên văn thực.
Khi chính người quan sát chuyển động, một vật khác có thể dường như chuyển động dù nó đứng yên so với mặt đất. Ví dụ: trên xe đang chạy, hàng cây bên đường như chạy lùi; khi đứng trên sàn quay, bức tường như chuyển động ngược chiều.
Trái Đất quay quanh trục theo chiều Tây → Đông. Một vòng tự quay tương ứng gần đúng 24 giờ trong kiến thức lớp 6.
Người quan sát gắn với Trái Đất thấy Mặt Trời có chuyển động biểu kiến theo chiều Đông → Tây.
Trái Đất được Mặt Trời chiếu sáng liên tục. Tại một thời điểm, phần hướng về Mặt Trời là ban ngày; phần khuất ánh sáng là ban đêm. Do Trái Đất tự quay, tại nhiều địa điểm ngày và đêm lần lượt thay nhau.
| Nhóm | Đặc điểm chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| ⭐ Sao | Thiên thể tự phát sáng. | Mặt Trời, Sao Thiên Lang |
| 🪐 Hành tinh | Không tự phát sáng như sao; chuyển động quanh sao, nhìn thấy chủ yếu nhờ ánh sáng phản xạ. | Trái Đất, Sao Hỏa, Sao Kim |
| 🌕 Vệ tinh tự nhiên | Chuyển động quanh hành tinh, không tự phát sáng như sao. | Mặt Trăng, Europa |
| ☄️ Sao chổi | Thiên thể nhỏ gồm băng, bụi và vật chất khác; khi gần Mặt Trời có thể xuất hiện đuôi. | Sao chổi Halley |
| ✨ Chòm sao | Nhóm sao được con người liên hệ bằng các đường tưởng tượng thành hình trên bầu trời; không phải một thiên thể đơn lẻ. | Chòm sao Gấu Lớn |
Vệ tinh nhân tạo là thiết bị do con người chế tạo và đưa lên quỹ đạo. Theo cách phân loại thiên thể tự nhiên trong SGK, vệ tinh nhân tạo không phải thiên thể tự nhiên. Mặt Trăng, các hành tinh và sao chổi quan sát được chủ yếu nhờ ánh sáng Mặt Trời; không nhầm với sao tự phát sáng.
Các mô phỏng dùng hình học đơn giản nhằm làm rõ bản chất. Chúng không dự báo giờ Mặt Trời mọc/lặn thật hoặc độ dài ban ngày tại một địa điểm cụ thể.
Di chuyển thời điểm trong một ngày minh họa. Theo dõi chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời từ phía Đông sang phía Tây.
Mặt Trời ở bên trái, chiếu sáng về phía Trái Đất. Dấu đỏ tượng trưng một địa điểm ở gần xích đạo trong mô hình đơn giản, không xét độ nghiêng trục và mùa.
Mô hình quy ước mặt cắt xích đạo và bỏ qua độ nghiêng trục; 06:00 và 18:00 là ranh giới ngày/đêm minh họa, không phải giờ mọc/lặn thực của mọi địa điểm.
Phân loại 12 đối tượng thành sao, hành tinh, vệ tinh tự nhiên, sao chổi, chòm sao hoặc vật thể nhân tạo. Chọn nhãn đúng để xem giải thích.
Một ngôi sao gần Trái Đất.
Số đối tượng đã nhận đúng: 0/12. Có thể thử lại khi sai; đáp án chỉ hiển thị sau khi kiểm tra.
Phần A phân nhóm theo mạch kiến thức của Bài 52, có phản hồi và lời giải. Phần B giữ cơ chế chuẩn V4: đáp án chỉ mở sau khi nộp, tự luận đối chiếu tiêu chí và tự chấm.
8 ABCD: 2 điểm; 4 câu Đúng/Sai: tối đa 4 điểm, mỗi câu có bốn ý (đúng 1/2/3/4 ý được 0,10/0,25/0,50/1 điểm); 8 câu trả lời ngắn: 2 điểm; 2 câu tự luận: 2 điểm. Chỉ công bố đáp án sau khi nộp bài.
Sáu nhánh kết nối hiện tượng quan sát với cơ chế Trái Đất tự quay và các nhóm thiên thể. Kéo ngang nếu màn hình hẹp.
Do vị trí nhìn thấy của Mặt Trời đổi theo giờ, hướng và độ dài bóng của cọc cũng thay đổi. Người xưa dùng nguyên lí ấy để đo thời gian khi có nắng.
Trục Trái Đất nghiêng so với mặt phẳng quỹ đạo; vị trí và mùa ảnh hưởng thời gian sáng và đường đi biểu kiến của Mặt Trời.
Sputnik 1 được phóng năm 1957, là vệ tinh nhân tạo đầu tiên. Đây là vật thể do con người chế tạo, không phải thiên thể tự nhiên.
Những điểm sáng được nối thành một chòm sao có thể cách nhau những khoảng cách rất khác nhau trong không gian ba chiều.