Chương X · Trái Đất và bầu trời · SGK trang 187–189
Mô tả được Hệ Mặt Trời gồm Mặt Trời và các thiên thể chuyển động quanh nó; nêu đúng tên 8 hành tinh.
Chỉ ra bốn hành tinh vòng trong và bốn hành tinh vòng ngoài; xác định Trái Đất ở vị trí thứ ba.
Nhận xét các hành tinh có khoảng cách tới Mặt Trời và chu kì chuyển động quanh Mặt Trời khác nhau.
Dùng sơ đồ, bảng số liệu gần đúng và mô hình để giải thích vì sao các hành tinh không phải ngôi sao tự phát sáng.
Hệ Mặt Trời (Thái Dương hệ) gồm Mặt Trời ở trung tâm và những thiên thể chịu lực hấp dẫn, chuyển động quanh Mặt Trời: 8 hành tinh, các vệ tinh tự nhiên, hành tinh lùn, tiểu hành tinh, sao chổi, bụi và những vật thể khác.
Là một ngôi sao, tự phát ra ánh sáng và cung cấp năng lượng cho các thiên thể gần nó.
Không tự phát sáng như ngôi sao; ta nhìn thấy chúng chủ yếu do phản xạ ánh sáng từ Mặt Trời.
Chuyển động quanh hành tinh; Mặt Trăng là vệ tinh tự nhiên của Trái Đất.
Từ gần đến xa Mặt Trời:
Hành tinh vòng trong: Thuỷ tinh, Kim tinh, Trái Đất, Hoả tinh (nhóm hành tinh đất đá). Hành tinh vòng ngoài: Mộc tinh, Thổ tinh, Thiên Vương tinh, Hải Vương tinh (các hành tinh khổng lồ khí và băng). Một vành đai tiểu hành tinh chính nằm giữa quỹ đạo Hoả tinh và Mộc tinh.
Mỗi hành tinh vừa tự quay quanh trục, vừa chuyển động quanh Mặt Trời. Một lần hành tinh đi hết một vòng quanh Mặt Trời gọi là một chu kì chuyển động quanh Mặt Trời (một năm của hành tinh); khác với chu kì tự quay quanh trục.
| Thứ tự | Hành tinh | Khoảng cách trung bình (AU) | Chu kì quanh Mặt Trời (năm Trái Đất) |
|---|---|---|---|
| 1 | Thuỷ tinh | 0,39 | 0,24 |
| 2 | Kim tinh | 0,72 | 0,62 |
| 3 | Trái Đất | 1 | 1 |
| 4 | Hoả tinh | 1,52 | 1,88 |
| 5 | Mộc tinh | 5,2 | 11,86 |
| 6 | Thổ tinh | 9,58 | 29,46 |
| 7 | Thiên Vương tinh | 19,2 | 84 |
| 8 | Hải Vương tinh | 30,1 | 164,8 |
Cách gọi phổ biến “Sao Kim”, “Sao Hoả”, “Sao Thổ” không làm chúng trở thành ngôi sao theo phân loại thiên văn học. Chúng là hành tinh, nhìn thấy nhờ phản xạ ánh sáng Mặt Trời. Mặt Trời mới là ngôi sao ở trung tâm Hệ Mặt Trời.
Sơ đồ quỹ đạo là mô hình đơn giản dùng vòng tròn để minh họa thứ tự và sự khác biệt chu kì; không biểu diễn đúng tỉ lệ kích thước, khoảng cách, quỹ đạo hay vị trí thiên văn hiện tại.
Kéo thanh thời gian (0–12 năm Trái Đất) để quan sát các hành tinh di chuyển với tốc độ góc mô phỏng khác nhau. Chọn một hành tinh để đọc thông tin.
Mô hình giả định tại thời điểm đầu tất cả hành tinh thẳng hàng và các quỹ đạo tròn để dễ quan sát. Đây không phải dữ liệu vị trí hành tinh thực tế; năm và khoảng cách lấy xấp xỉ theo số liệu thiên văn.
Chọn một hành tinh. Mô hình đưa ra số AU trung bình và đoạn thẳng cần vẽ trên giấy theo quy ước 1 cm = 1 AU của SGK.
Thanh trên biểu diễn tỉ lệ khoảng cách trung bình trên thang từ 0 đến 30,1 AU, không phải kích thước hành tinh. Hãy dùng thước có chia vạch cm để vẽ trên giấy; không đo trực tiếp thanh hiển thị trên màn hình.
Chạm lần lượt vào tên các hành tinh từ gần đến xa Mặt Trời. Em có thể xóa một tên vừa chọn hoặc làm lại.
Phần A có lời giải và tìm kiếm theo nhóm kiến thức. Phần B làm bài theo bốn dạng, chỉ hiển thị đáp án và hướng dẫn chấm sau khi nộp; tự luận được học sinh đối chiếu tiêu chí.
8 ABCD: 2 điểm; 4 Đúng/Sai: tối đa 4 điểm (mỗi câu 4 ý; đúng 1/2/3/4 ý đạt 0,10/0,25/0,50/1 điểm); 8 câu trả lời ngắn: 2 điểm; 2 câu tự luận: 2 điểm. Tổng 10 điểm.
Ghi nhớ sáu nhóm kiến thức; trên điện thoại có thể kéo ngang để theo dõi toàn bộ nhánh.
Được phân loại là hành tinh lùn, không thuộc danh sách tám hành tinh chính theo phân loại hiện hành.
Trái Đất mất khoảng một năm để đi quanh Mặt Trời, còn Hải Vương tinh mất khoảng 165 năm Trái Đất.
Ngoài tám hành tinh, Hệ Mặt Trời còn có tiểu hành tinh và sao chổi; không phải tất cả các thiên thể quay quanh Mặt Trời đều là hành tinh.
Từ các hành tinh xa hơn, Mặt Trời có kích thước góc nhỏ hơn. Không quan sát trực tiếp Mặt Trời bằng mắt hoặc dụng cụ quang học chưa có bộ lọc chuyên dụng.