Chương X · Trái Đất và bầu trời · SGK trang 190–192
Nêu được Ngân Hà là một thiên hà gồm vô số sao, khí, bụi và các thiên thể liên kết bằng lực hấp dẫn.
Mô tả dải sáng mờ của Ngân Hà nhìn từ Trái Đất trong đêm trời quang, ít ánh đèn và ít ánh trăng.
Dùng sơ đồ chỉ ra Hệ Mặt Trời nằm trong đĩa Ngân Hà, thuộc vùng Nhánh Orion, cách tâm khoảng 26 000 năm ánh sáng.
Phân biệt Trái Đất – Hệ Mặt Trời – Ngân Hà – Vũ trụ; hiểu năm ánh sáng đo khoảng cách và các hình vẽ không theo tỉ lệ.
Ngân Hà (Milky Way) là tên riêng của thiên hà chứa Hệ Mặt Trời của chúng ta. Thiên hà là một hệ rất lớn gồm các ngôi sao, khí, bụi, vật chất khác liên kết chủ yếu nhờ lực hấp dẫn. Ngân Hà có hàng trăm tỉ ngôi sao, trong đó Mặt Trời chỉ là một ngôi sao.
Thiên thể có thể tự phát ra ánh sáng; Mặt Trời là một ngôi sao.
Mặt Trời, tám hành tinh và nhiều vật thể khác chuyển động dưới tác dụng của lực hấp dẫn.
Hệ lớn gồm vô số sao, khí và bụi; Ngân Hà là một ví dụ.
Ngân Hà thuộc loại thiên hà xoắn ốc có thanh ngang: đĩa sao, vùng trung tâm và các nhánh xoắn ốc. Ở mức độ SGK lớp 6, có thể dùng hình gần đúng bốn nhánh xoắn chính để minh họa. Những nghiên cứu hiện đại phân chia nhánh lớn, nhánh nhỏ và đoạn nhánh theo cách chi tiết hơn, nên số nhánh ở mô hình không phải đại lượng cố định tuyệt đối.
Vào đêm trời tối, quang mây, ít ánh sáng nhân tạo, có thể quan sát dải sáng mờ vắt qua bầu trời. Dải đó là hình ảnh một phần đĩa Ngân Hà nhìn từ bên trong: ánh sáng của rất nhiều ngôi sao hòa thành một dải, không phải một “dòng sông” thật và không phải toàn bộ Ngân Hà.
Trái Đất là một hành tinh của Hệ Mặt Trời. Hệ Mặt Trời nằm ở vùng Nhánh Orion (Orion Spur) trong đĩa Ngân Hà, không nằm ở tâm và cách tâm khoảng 26 000 năm ánh sáng. Hệ Mặt Trời chuyển động quanh tâm Ngân Hà, thời gian để đi hết một vòng khoảng 230 triệu năm.
| Thông tin | Giá trị xấp xỉ | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Hệ Mặt Trời cách tâm Ngân Hà | 26 000 năm ánh sáng | Hệ Mặt Trời không ở trung tâm thiên hà |
| Đường kính đĩa Ngân Hà (ước lượng phổ thông) | Khoảng 100 000 năm ánh sáng | Ngân Hà rất lớn so với Hệ Mặt Trời |
| Chu kì Hệ Mặt Trời quanh tâm Ngân Hà | Khoảng 230 triệu năm | Chuyển động có thật, rất khó quan sát thay đổi trong một đời người |
| Tốc độ chuyển động của Hệ Mặt Trời quanh tâm | Khoảng 220 km/s | Giá trị gần đúng, phụ thuộc hệ quy chiếu và phép đo |
Có. Thiên hà Tiên Nữ (Andromeda) là một thiên hà khác, nằm ngoài Ngân Hà. Vũ trụ chứa rất nhiều thiên hà. Vì vậy, Hệ Mặt Trời không phải là thiên hà và Ngân Hà không phải là toàn bộ vũ trụ.
Các trạm là mô hình giáo dục, không mô phỏng đúng số sao, độ dài, vị trí thực hoặc ánh sáng bầu trời tại một thời điểm cụ thể.
Quan sát sơ đồ Ngân Hà nhìn từ phía trên rồi chọn các vị trí. Hãy tìm chấm đánh dấu Hệ Mặt Trời ở vùng ngoài, không ở tâm.
Sơ đồ mặt nhìn từ trên xuống, hình dạng và vị trí chỉ là minh họa; tỉ lệ khoảng cách không chính xác. Ngân Hà là thiên hà xoắn ốc có thanh ngang.
Chạm từng mức để thấy một đối tượng nằm trong hệ lớn hơn. Trình tự các cấp độ là kiến thức quan trọng nhất của Bài 55.
Hình tượng hóa để giúp ghi nhớ quan hệ “thuộc về”, không dùng làm thước đo kích thước thực tế.
Kéo thanh chỉnh mức ánh sáng nhân tạo và bật/tắt mây hoặc ánh trăng. Quan sát độ rõ của dải Ngân Hà trên bầu trời mô phỏng.
Dải Ngân Hà không biến mất khi có đèn, mây hoặc trăng; chỉ khó quan sát hơn từ mặt đất. Mô phỏng không dự báo thời tiết hay vị trí dải Ngân Hà tại địa phương.
Phần A tự luyện theo sáu nhóm kiến thức, có lời giải sau khi kiểm tra. Phần B gồm bốn dạng câu hỏi: đáp án chỉ xuất hiện sau khi nộp; phần tự luận được đối chiếu và tự chấm theo tiêu chí.
8 ABCD: 2 điểm; 4 câu Đúng/Sai: tối đa 4 điểm (4 ý/câu, đúng 1/2/3/4 ý đạt 0,10/0,25/0,50/1 điểm); 8 câu trả lời ngắn: 2 điểm; 2 tự luận: 2 điểm. Tổng 10 điểm.
Tóm lược sáu nhánh kiến thức. Có thể kéo ngang sơ đồ khi xem trên điện thoại.
Ngoài Ngân Hà còn có nhiều thiên hà khác, ví dụ thiên hà Tiên Nữ (Andromeda).
Những hình nhìn toàn cảnh đĩa xoắn ốc của Ngân Hà là hình mô phỏng dựng lại từ số liệu quan sát.
Mặt Trời cùng Hệ Mặt Trời mất cỡ 230 triệu năm để hoàn thành một vòng quanh tâm Ngân Hà.
Khi nhìn theo mặt phẳng đĩa Ngân Hà, ánh sáng nhiều sao mờ hòa lại tạo thành một dải sáng trên nền trời đen.
Nguồn tham khảo đối chiếu kiến thức: SGK KHTN 6 – KNTT, Bài 55; NASA Solar System Facts và NASA Imagine the Universe. Các số liệu thiên văn là giá trị gần đúng, có thể được cập nhật khi phép đo cải thiện.