Chương IV · Âm thanh · SGK trang 68–71
Giải thích âm dội lại khi gặp vật cản và phân biệt âm phản xạ với tiếng vang nghe tách biệt.
Lấy ví dụ vật phản xạ âm tốt và kém; giải thích lí do dùng vật liệu tiêu âm trong công trình.
Nhận diện nguồn tiếng ồn gây hại; đề xuất biện pháp tại nguồn, trên đường truyền và phía người nghe.
Giải thích tiếng vang trong hang động, định vị của dơi và nguyên tắc dùng siêu âm đo độ sâu.
Âm truyền đến một mặt chắn có thể bị dội trở lại; đó là âm phản xạ. Người nghe có thể nhận âm truyền trực tiếp và âm phản xạ. Khi âm phản xạ tới tai đủ muộn so với âm trực tiếp, người nghe nhận ra một tiếng vang riêng.
Không phải mọi âm phản xạ đều nghe thành tiếng vang riêng. Trong phòng nhỏ, âm phản xạ có thể trở lại rất nhanh và hòa lẫn âm trực tiếp.
Trong mô hình lí tưởng người phát và tai người nghe gần nhau, cùng cách mặt tường phẳng một khoảng d, tia âm tới vuông góc tường, quãng đường đi–về xấp xỉ 2d. Nếu tốc độ âm là v, thời gian đi–về:
Đây là công thức tính quãng đường/thời gian theo tốc độ đã học, không phải công thức mới bắt buộc của Bài 14. Các bài mô phỏng sử dụng tốc độ âm giả định 340 m/s trong không khí, không thay thế phép đo tại hiện trường.
| Loại | Ví dụ | Tác dụng thường gặp |
|---|---|---|
| Phản xạ âm tốt | Kính phẳng, kim loại nhẵn, đá hoa cứng, tường bê tông | Một phần âm bị dội trở lại mạnh hơn |
| Phản xạ âm kém hơn | Mút xốp mềm, rèm nhung dày, vật liệu tiêu âm thích hợp | Có thể hấp thụ, làm giảm một phần âm phản xạ |
Tính phản xạ thực tế còn phụ thuộc tần số âm, cấu trúc, bề dày, hình dạng và cách lắp đặt. Không thể khẳng định mọi tấm sần sùi đều hấp thụ hoàn toàn âm; bề mặt sần có thể phân tán âm phản xạ.
Tiếng ồn lớn hoặc kéo dài có thể gây khó chịu, khó tập trung, mất ngủ và tổn hại thính giác. Đánh giá một âm là tiếng ồn cần xét bối cảnh, mức độ và thời gian tiếp xúc.
| Vị trí can thiệp | Biện pháp phù hợp |
|---|---|
| Tại nguồn | Giảm âm lượng, tắt thiết bị không cần thiết, bảo dưỡng máy, hạn chế bấm còi |
| Trên đường truyền | Tường chắn phù hợp, cửa có khả năng cách âm, vật liệu tiêu âm và bố trí không gian |
| Tại người nghe | Tăng khoảng cách, chuyển đến vị trí yên tĩnh, bảo vệ tai đúng cách khi cần |
Dơi có thể phát siêu âm rồi thu nhận âm phản xạ để nhận biết vật cản. Thiết bị đo độ sâu biển phát xung âm xuống đáy và đo thời gian xung phản xạ trở lại; tính độ sâu cần biết tốc độ âm trong nước và chia đôi quãng đường đi–về.
Ba trạm thực hành được vẽ bằng SVG, có thể thao tác trên điện thoại. Những con số dùng trong mô phỏng là giả định để học tập, không phải số liệu đo phòng thí nghiệm thực tế.
Kéo thanh khoảng cách đến mặt chắn. Giả sử nguồn và tai ở gần nhau, âm truyền vuông góc với vách và phản xạ trở về trên cùng đường đi; lấy tốc độ âm 340 m/s.
Ngưỡng 1/15 s trong SGK dùng để giải thích tiếng vang. Điều kiện tiếng vang thực tế còn phụ thuộc mức âm, nhiễu nền và hình học không gian.
Chọn vật liệu giả định để xem thanh phần phản xạ – phần không phản xạ trở lại. Chỉ số là quy ước minh họa, không phải hệ số âm học đã đo.
Hãy đưa ra dự đoán rồi kiểm tra.
Cùng một vật liệu, kết quả phản xạ/tiêu âm thay đổi theo tần số, độ dày và cách lắp đặt. Phần còn lại không nhất thiết hoàn toàn bị hấp thụ.
Chọn bối cảnh, đánh dấu các biện pháp phù hợp và bấm kiểm tra. Một phương án hợp lí thường phối hợp xử lí tại nguồn, trên đường truyền và tại nơi người nghe.
Hãy chọn những giải pháp phù hợp với tình huống.
Gợi ý giáo dục, không thay thế đánh giá an toàn nghề nghiệp, tư vấn y tế hay tiêu chuẩn tiếng ồn pháp lý.
Tự luyện có kiểm tra đáp án từng câu và lời giải. Đề cuối bài đủ bốn dạng; chỉ hiện đáp án và gợi ý sau khi nộp. Phần tự luận được tự đối chiếu/chấm theo tiêu chí.
8 câu ABCD: 2 điểm · 4 câu Đúng/Sai: 4 điểm (tính điểm theo số ý đúng mỗi câu) · 8 câu trả lời ngắn: 2 điểm · 2 câu tự luận: 2 điểm. Tổng 10 điểm.
Hệ thống hóa kiến thức trọng tâm bằng sơ đồ nhánh, có thể vuốt ngang khi xem trên điện thoại.
Dơi phát âm tần số rất cao, nhận phản xạ từ vật thể và nhận biết vị trí vật cản. Đây là một ví dụ của định vị bằng âm.
Đầu dò phát xung âm xuống nước rồi thu tín hiệu dội lại từ đáy. Thời gian đi–về và tốc độ âm trong nước cho phép tính độ sâu.
Rèm, tấm tiêu âm, hình dạng tường được lựa chọn để hạn chế dội âm không mong muốn; tiêu âm và cách âm là những khái niệm khác nhau.
Tránh ở lâu trong tiếng ồn lớn. Không cố át tiếng ồn bằng cách tăng âm lượng tai nghe; giữ các tín hiệu cảnh báo cần thiết.
Tham chiếu: SGK Khoa học tự nhiên 7 – Kết nối tri thức với cuộc sống, Bài 14 (trang 68–71). Sơ đồ, mô phỏng và câu hỏi được biên soạn riêng, các số liệu minh họa không phải đo đạc thực tế.